Bảo quản đá quý: bảng tra theo từng loại và bốn việc làm hỏng đá
"Đá quý" là một nhóm rất rộng, và không có một cách bảo quản chung. Thạch anh tím sợ nắng nhưng không sợ nước; hổ phách sợ cả hai; ngọc trai sợ mọi thứ có tính axit.
Bảng tra theo loại
| Loại đá | Cứng (Mohs) | Điểm yếu chính | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thạch anh tím, hồng, khói | 7 | Nắng làm phai màu | Ánh sáng gián tiếp; không phơi |
| Thạch anh trắng, tóc | 7 | Ít nhạy; sợ va đập | Cất riêng |
| Jadeite, nephrite | 6–7 | Giòn, sợ sốc nhiệt | Tháo phía trên mặt mềm |
| Hổ phách | 2–2,5 | Rất mềm, sợ cồn và nắng | Không xịt nước hoa; lau khô |
| Ngọc trai | 2,5–4,5 | Sợ axit, mồ hôi, hoá chất | Đeo sau khi trang điểm; lau sau mỗi lần đeo |
| Mã não, onyx | 6,5–7 | Nhiều loại là đá nhuộm | Tránh hoá chất tẩy |
| Ruby, sapphire | 9 | Rất bền; làm xước đá khác | Cất riêng để không hại đá mềm hơn |
| Ngọc lục bảo (emerald) | 7,5–8 | Nhiều vết nứt, thường tẩm dầu | Không dùng máy siêu âm; không ngâm |
| Đá mặt trăng, opal | 5–6,5 | Dễ nứt do khô và sốc nhiệt | Tránh nơi quá khô; không để gần nguồn nhiệt |
Bốn việc làm hỏng đá
1. Phơi nắng để "nạp năng lượng"
Với thạch anh tím, hồng, khói và nhiều đá màu khác, tia cực tím làm phai màu vĩnh viễn. Đây là thay đổi hoá lý ở mức ion tạo màu — không phục hồi được. Nếu muốn giữ thói quen tâm linh, hãy dùng ánh sáng gián tiếp hoặc ánh trăng.
2. Ngâm muối
Muối ăn mòn kim loại đi kèm, ngấm vào khe nứt rồi kết tinh lại làm nứt lan, và phá lớp keo với đá ghép. Với hổ phách và ngọc trai thì đặc biệt hại.
3. Máy rửa siêu âm
Tiện nhưng nguy hiểm với đá có vết nứt, có bao thể, hoặc đã tẩm (ngọc lục bảo gần như luôn tẩm dầu). Rung siêu âm làm nứt lan và đẩy dầu tẩm ra.
4. Cất chung một hộp
Đây là nguyên nhân xước phổ biến nhất, và cũng dễ tránh nhất. Kim cương (10) và corundum (9) làm xước gần như mọi đá khác. Cất riêng từng món trong túi vải mềm.
Vệ sinh an toàn — quy trình chung
- Pha nước ấm nhẹ (không nóng) với một giọt xà phòng trung tính.
- Nhúng khăn mềm, vắt gần khô, lau nhẹ.
- Với rãnh chạm: bàn chải lông thật mềm.
- Lau lại bằng khăn ẩm sạch, rồi thấm khô ngay.
- Để khô hoàn toàn trước khi cất.
Không ngâm nếu món có dây co giãn, phần kim loại, hoặc là đá xốp (hổ phách, ngọc trai, turquoise).
Thói quen kéo dài tuổi thọ hơn mọi cách vệ sinh
- Đeo trang sức sau cùng khi ra ngoài, tháo đầu tiên khi về.
- Tháo khi tắm, bơi, tập thể thao, làm việc nhà.
- Không xịt nước hoa hay keo tóc lên người khi đang đeo.
- Tháo vòng liền phía trên mặt mềm.
Đá bị mờ có cứu được không
| Hiện tượng | Nguyên nhân | Xử lý |
|---|---|---|
| Mờ, lau là hết | Dầu da, mỹ phẩm | Vệ sinh như trên |
| Mờ, lau không hết | Xước li ti | Thợ đánh bóng lại |
| Nhạt màu đều | Phơi nắng lâu | Không phục hồi được |
| Ngả vàng theo năm | Nhựa tẩm xuống cấp | Không phục hồi; dấu hiệu hàng đã xử lý |
Hai dòng cuối đáng chú ý: chúng vừa là vấn đề bảo quản vừa là dấu hiệu về mức xử lý của viên đá.