Các cách xử lý đá quý: hợp lệ hay không, và khi nào phải khai báo
Điều nhiều người mua không biết: phần lớn đá quý trên thị trường đã qua một hình thức xử lý nào đó. Và điều đó không sai — vấn đề nằm ở việc khai báo và ở giá.
Bảng các phương pháp
| Phương pháp | Làm gì | Bền vững? | Mức chấp nhận |
|---|---|---|---|
| Xử lý nhiệt | Nung để đổi hoặc làm đậm màu | Vĩnh viễn | Được chấp nhận rộng rãi |
| Chiếu xạ | Bức xạ để đổi màu | Thường vĩnh viễn | Chấp nhận, phải khai báo |
| Tẩm dầu | Lấp vết nứt bằng dầu tuyết tùng | Bay hơi dần | Chấp nhận với emerald, phải khai |
| Tẩm nhựa | Bơm polymer lấp lỗ rỗng | Ngả vàng theo năm | Phải khai — hạ giá đáng kể |
| Nhuộm | Phẩm màu thấm vào khe nứt | Phai dần | Phải khai — hạ giá nhiều |
| Tẩy axit | Ăn mòn tạp chất | Làm yếu cấu trúc | Phải khai (là loại B của ngọc) |
| Phủ lớp | Phủ màng mỏng lên bề mặt | Bong, xước | Phải khai — giá thấp |
| Lấp vết nứt bằng thuỷ tinh | Nung chảy thuỷ tinh chì vào khe | Hỏng khi gặp axit hoặc nhiệt | Phải khai — giá rất thấp |
Chia làm ba nhóm để dễ nhớ
Nhóm 1 — Vĩnh viễn, ảnh hưởng giá ít
Xử lý nhiệt là phương pháp cổ xưa nhất, đã dùng hàng nghìn năm. Nó không thêm chất gì vào đá, chỉ đẩy nhanh quá trình mà tự nhiên có thể làm trong hàng triệu năm.
Ví dụ phổ biến: phần lớn citrine là thạch anh tím nung; phần lớn sapphire xanh trên thị trường đã qua nhiệt.
Đá không qua nhiệt ("unheated") có giá cao hơn đáng kể, và cần giấy kiểm định để chứng minh.
Nhóm 2 — Cần chăm sóc riêng
Tẩm dầu với ngọc lục bảo là thông lệ ngành — gần như mọi viên emerald đều tẩm dầu để lấp các vết nứt tự nhiên. Hệ quả thực tế:
- Không dùng máy rửa siêu âm (đẩy dầu ra).
- Không ngâm nước nóng.
- Có thể cần tẩm lại sau nhiều năm.
Nhóm 3 — Ảnh hưởng lớn đến độ bền và giá
Tẩy axit + tẩm nhựa (loại B của ngọc), nhuộm (loại C), lấp thuỷ tinh chì. Ba cách này:
- Làm đá đẹp hơn lúc mua.
- Xuống cấp theo thời gian: nhựa ngả vàng, màu phai, thuỷ tinh chì tan khi gặp axit.
- Giá thấp hơn hàng không xử lý rất nhiều.
Vì sao "đá thiên nhiên" không có nghĩa là chưa xử lý
Đây là chỗ gây hiểu nhầm nhiều nhất. Một viên ruby được khai thác từ mỏ, nung ở 1.800°C rồi lấp vết nứt bằng thuỷ tinh chì — nó vẫn là "đá thiên nhiên" theo nghĩa nguồn gốc.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "đá này có tự nhiên không" mà là "đá này có qua xử lý gì không".
Đọc trên giấy kiểm định
Mục cần tìm: Treatment, Enhancement hoặc Comment. Các cách ghi thường gặp:
- "No indication of treatment" — không phát hiện xử lý. Đây là điều bạn muốn thấy.
- "Indications of heating" — có xử lý nhiệt.
- "Clarity enhancement: minor/moderate/significant" — mức tẩm lấp vết nứt.
- "Dyed" — nhuộm.
- "Impregnated with polymer" — tẩm nhựa.
Giấy không có mục này thì không chứng minh được gì về xử lý — dù nó liệt kê đầy đủ màu, kích thước, khối lượng.
Câu hỏi nên đặt
- "Đá này có qua xử lý gì không?"
- "Nếu có thì là phương pháp nào?"
- "Có cần chăm sóc gì đặc biệt vì cách xử lý đó không?"
Câu thứ ba đặc biệt hữu ích: nó vừa cho bạn thông tin thực dụng, vừa cho thấy người bán có hiểu hàng của mình hay không.