Chọn cá cho bể mới: thả lúc nào và bao nhiêu con

Sai lầm phổ biến nhất của người mới chơi bể cá là mua bể và mua cá trong cùng một buổi. Bể được lắp, đổ nước, thả cá vào ngay chiều hôm đó — và một hai tuần sau thì cá chết dần. Người mua đổ cho cửa hàng bán cá yếu, cửa hàng đổ cho người nuôi chăm sai, mà thật ra nguyên nhân nằm ở một chuyện không ai nhìn thấy được.

Bài này nói về chuyện đó trước, rồi mới tới chọn loại cá và thả bao nhiêu con.

Bể mới cần thời gian trước khi có cá

Trong một bể cá ổn định có một quần thể vi sinh sống trong vật liệu lọc và trên bề mặt trong bể. Nhóm vi sinh này xử lý chất thải của cá: amoniac do cá thải ra được chuyển thành nitrit, rồi nitrit thành nitrat. Amoniac và nitrit đều độc với cá ở nồng độ rất thấp; nitrat thì ít độc hơn nhiều và được lấy bớt ra qua việc thay nước định kỳ.

Bể mới lắp thì chưa có quần thể vi sinh này. Thả cá vào ngay nghĩa là chất thải tích lại mà không có gì xử lý, nồng độ amoniac tăng, và cá bị đầu độc dần. Đây là lý do thật của phần lớn những đợt "cá chết không rõ nguyên nhân" trong tháng đầu.

Cách làm thông thường là chạy bể không cá trong khoảng hai đến bốn tuần, cho lọc chạy liên tục, và đưa vào một nguồn amoniac nhẹ để vi sinh có thức ăn mà phát triển. Nhiều người rút ngắn được thời gian này bằng cách xin vật liệu lọc từ một bể đang chạy ổn định — đó là cách mang sẵn quần thể vi sinh sang, và là cách hiệu quả nhất.

Muốn biết bể đã sẵn sàng chưa thì dùng bộ test nước đo amoniac và nitrit. Bể sẵn sàng là bể mà cả hai chỉ số đó về gần bằng không trong khi vẫn có nguồn thải. Đây là khoản chi nhỏ và là khoản đáng chi nhất cho người mới.

Thả bao nhiêu con

Có nhiều công thức lưu truyền, và cái hay gặp nhất là tính theo chiều dài cá trên thể tích nước. Những công thức này chỉ là ước lượng thô và có nhiều điểm yếu — chúng không tính tới hình dáng cá (một con cá thân dày thải nhiều hơn một con cá thân mảnh cùng chiều dài), không tính tới công suất lọc, và không tính tới tập tính từng loài.

Ba nguyên tắc thực tế hơn:

Thả từ từ, không thả một lượt. Mỗi đợt vài con, cách nhau một hai tuần. Quần thể vi sinh cần thời gian để tăng theo lượng thải; đổ hai chục con vào cùng lúc là làm quá tải hệ thống dù bể đã chạy xong chu trình.

Ít hơn mức tối đa thì luôn tốt hơn. Bể thưa cá thì nước ổn định hơn, ít bệnh hơn, ít phải thay nước hơn, và cá cũng ít stress hơn. Bể nhồi kín là bể mà chỉ cần một sự cố nhỏ — mất điện vài giờ, lọc tắc — là đủ gây thiệt hại.

Kích thước lúc trưởng thành mới là kích thước thật. Rất nhiều cá bán ở cửa hàng là cá con. Loài sẽ lớn tới hai ba chục phân thì bể nhỏ không phải là chỗ của nó, dù lúc mua nó chỉ bằng ngón tay.

Loại cá dễ nuôi cho người mới

Với bể nước ngọt cỡ nhỏ và vừa, mấy nhóm sau thường được khuyên cho người mới vì chúng chịu được biên độ điều kiện rộng: các loài cá bảy màu và họ hàng, cá neon và các loài tetra nhỏ, cá bút chì, cá chuột, và cá betta nếu nuôi một mình.

Ba lưu ý khi ghép:

Loài bầy đàn phải nuôi thành đàn. Neon, tetra, cá chuột — nuôi hai ba con thì chúng nhát và hay bệnh; nuôi từ sáu tám con trở lên thì chúng dạn và khoẻ hơn hẳn. Đây là điều rất nhiều người mới không biết.

Đừng ghép loài hiền với loài hay rỉa vây. Cá có vây dài như betta hoặc guppy đuôi to là mục tiêu của những loài hay rỉa. Hỏi rõ ở cửa hàng trước khi mua thêm con nào vào bể đang có.

Cá dọn bể không phải máy dọn. Nhiều người mua cá lau kiếng với ý nghĩ nó sẽ giữ bể sạch. Chúng vẫn ăn, vẫn thải, và một số loài lớn rất nhanh tới kích thước không phù hợp với bể nhỏ.

Cho ăn: ít hơn mình nghĩ

Cho ăn quá nhiều là lỗi phổ biến thứ hai sau chuyện bể chưa chạy chu trình, và hai lỗi này cộng lại giải thích gần hết các ca hỏng bể ở người mới.

Nguyên tắc chung: cho lượng cá ăn hết trong khoảng một hai phút, một tới hai lần mỗi ngày. Thức ăn thừa rơi xuống đáy và phân huỷ, làm tăng amoniac và làm nước đục. Nhịn một bữa thì cá không sao; ăn thừa liên tục thì cả bể có vấn đề.

Đi vắng vài ngày thì cá trưởng thành nhịn được — thả thêm thức ăn trước khi đi là làm hại chứ không phải làm tốt.

Thay nước và vệ sinh

Thay một phần nước định kỳ — thường là khoảng một phần tư tới một phần ba mỗi tuần, tuỳ mật độ cá — là việc quan trọng nhất trong chăm bể. Đừng thay toàn bộ nước và đừng rửa sạch vật liệu lọc bằng nước máy: làm vậy là xoá sạch quần thể vi sinh và đưa bể về trạng thái mới lắp.

Vật liệu lọc bẩn thì vò nhẹ trong chính nước bể vừa rút ra, không rửa dưới vòi. Clo trong nước máy diệt vi sinh.

Nước máy mới thay cũng cần khử clo trước khi đổ vào — bằng dung dịch khử clo, hoặc để nước lắng theo cách nhiều người vẫn làm. Đây là bước hay bị bỏ qua khi vội.

Vị trí đặt bể — phần liên quan tới cả nhà

Ba điều thực tế quyết định nhiều hơn mọi cân nhắc khác:

Tải trọng. Nước nặng khoảng một ký mỗi lít, chưa kể bể và sỏi. Một bể hai trăm lít là hơn hai tạ trên một diện tích nhỏ. Kệ phải đủ chắc và sàn phải chịu được — với bể lớn thì đây là chuyện nên hỏi người có chuyên môn chứ không ước lượng.

Tránh nắng chiếu trực tiếp. Nắng làm rêu xanh bùng phát và làm nhiệt độ nước dao động mạnh trong ngày. Đây là lý do kỹ thuật, không phải lý do thẩm mỹ.

Ổ điện và an toàn. Lọc, sưởi, đèn đều cắm điện và đều ở ngay cạnh nước. Dây điện nên đi theo kiểu có một đoạn thõng xuống thấp hơn ổ cắm để nước chạy theo dây thì nhỏ giọt xuống đất chứ không chảy vào ổ. Nhà có trẻ nhỏ thì bể và ổ điện đều cần tính tới tầm với của trẻ.

Về phần phong thuỷ của bể cá

Nhiều gia đình đặt bể cá với ý nghĩa riêng theo quan niệm của mình, và chuyện đặt ở đâu, nuôi mấy con, màu gì thì các cách nói rất khác nhau tuỳ trường phái và tuỳ người. Đó là chuyện lựa chọn của mỗi nhà.

Điều đáng nói ở đây là: một bể cá chăm không nổi thì không mang lại điều gì tốt cho ai cả. Bể đục, cá chết, nước có mùi — đó là thứ ở ngay trong phòng khách và ai bước vào cũng thấy. Nên nếu cân nhắc đặt bể vì lý do phong thuỷ, thì câu hỏi đầu tiên vẫn là nhà mình có người chăm đều đặn được không.

Và cần cảnh giác với kiểu tư vấn bảo phải nuôi đúng số con nhất định rồi bán kèm cả bộ. Số lượng cá nên quyết bởi thể tích bể và công suất lọc — thả quá tải cho đủ số thì cá chết, và đó là kết quả duy nhất chắc chắn xảy ra.

Tóm lại

Chạy bể hai tới bốn tuần trước khi thả cá, hoặc xin vật liệu lọc từ bể đang ổn định. Thả từ từ vài con mỗi đợt, luôn ít hơn mức tối đa, và tính theo kích thước lúc trưởng thành. Loài bầy đàn nuôi thành đàn. Cho ăn ít hơn mình nghĩ. Thay một phần nước mỗi tuần và không bao giờ rửa lọc bằng nước máy.