Đọc một tượng tỳ hưu từ đầu tới đuôi: sừng, mắt, miệng, bờm, cánh, vảy, móng và ý nghĩa tạo hình
Trả lời ngắn: tượng tỳ hưu là sự ghép nối có chủ ý. Sừng biểu thị sức mạnh và là cơ sở để gọi tên Thiên Lộc, Tịch Tà; mắt to lồi thể hiện cảnh giác; miệng rộng há là chi tiết then chốt gắn với lớp nghĩa "nuốt"; bờm, râu cuộn tạo nhịp chuyển động; cánh nhỏ gợi tính siêu nhiên; vảy hoặc lông cuộn phủ lưng; móng vuốt khẳng định bản chất thú dữ; đuôi xoắn khép lại bố cục.
Nhìn một tượng tỳ hưu như nhìn một bức tranh: mỗi chi tiết có lý do. Bài viết đi lần lượt từ đầu tới đuôi, kèm dấu hiệu tay nghề tốt để người yêu nghệ thuật có thể tự đánh giá.
Nguyên lý ghép nối
Linh thú phương Đông thường được tạo hình bằng cách ghép đặc điểm của nhiều loài thật: đầu sư tử hoặc rồng, thân báo, vảy cá, sừng hươu, móng chim ưng.
Mỗi đặc điểm mang theo phẩm chất của loài gốc: dũng mãnh, nhanh nhẹn, linh thiêng. Ghép lại tạo nên sinh vật vượt trên mọi loài.
Nghệ nhân giỏi làm cho sự ghép nối trông tự nhiên, liền mạch, như một sinh vật có thật.
Sừng
Sừng thường mọc từ đỉnh đầu, hướng ra sau, uốn nhẹ. Một sừng hay hai sừng là cơ sở quy ước gọi Thiên Lộc hay Tịch Tà.
Sừng là chi tiết dễ gãy nhất ở tượng đá, ngọc, nên nghệ nhân thường tạc sừng sát vào đầu hoặc tựa vào bờm.
Sừng tạc tốt có độ cong mềm, thon dần về đầu, không thô cứng.
Mắt
Mắt tỳ hưu thường to, lồi, tròn, thể hiện sự cảnh giác, uy mãnh. Lông mày dày, cuộn như lửa.
Thần thái của tượng phụ thuộc nhiều vào mắt. Mắt có hồn khiến tượng trông sống động; mắt vô hồn khiến tượng như đồ đúc vô cảm.
Ở tượng chất lượng, hai mắt cân đối, con ngươi được khắc rõ, ánh nhìn có hướng.
Miệng và răng
Miệng rộng, thường há, để lộ răng nanh. Đây là chi tiết then chốt, gắn với lớp nghĩa "nuốt của" trong dân gian.
Ở tượng cổ điển, miệng há thể hiện sự uy dũng. Ở tượng hiện đại, miệng có thể ngậm đồng tiền.
Tay nghề thể hiện ở độ sâu khoang miệng, răng sắc nét, lưỡi cuộn tinh tế.
Bờm và râu
Bờm cuộn thành lọn, râu dài uốn lượn tạo cảm giác chuyển động, như có gió thổi.
Đây là phần đòi hỏi tay nghề cao: lọn bờm phải có độ sâu, nhịp nhàng, không lặp máy móc.
Tượng đúc khuôn rẻ thường có bờm nông, mờ; tượng tạc tay tốt có bờm sâu, sắc.
Cánh
Nhiều tượng có đôi cánh nhỏ ở vai, cách điệu như mây cuộn hoặc ngọn lửa. Cánh gợi khả năng bay, tính siêu nhiên.
Cánh thường nằm sát thân, không xoè rộng, để tượng gọn và chắc.
Một số tượng hiện đại bỏ cánh; đây là biến thể, không phải sai.
Vảy và lông
Lưng tỳ hưu có thể phủ vảy như rồng, hoặc lông cuộn như sư tử, hoặc kết hợp. Đường sống lưng thường nổi rõ.
Vảy đều đặn, xếp lớp tự nhiên cho thấy sự tỉ mỉ. Lông cuộn tròn đều, có nhịp.
Chi tiết vảy, lông cũng là nơi dễ nhận biết tượng đúc hàng loạt: các vảy giống hệt nhau, nông.
Móng vuốt
Bốn chân có móng vuốt sắc, bám chắc xuống đế. Móng khẳng định bản chất thú dữ, phân biệt với kỳ lân móng guốc.
Ở tượng tư thế đứng, móng thể hiện lực trụ; ở tư thế vồ, móng thể hiện sự tấn công.
Móng tạc tốt có khớp ngón rõ, móng nhọn nhưng không mỏng dễ gãy.
Đuôi
Đuôi thường cuộn lên lưng hoặc xoè như lửa, khép lại bố cục tượng.
Đuôi là nơi nghệ nhân thể hiện sáng tạo: xoắn, chẻ nhánh, cuộn mây.
Một đuôi đẹp cân bằng với phần đầu, tạo cảm giác tượng hoàn chỉnh từ mọi góc nhìn.
Thân và tỷ lệ
Thân tỳ hưu cổ điển thon dài, ngực ưỡn, cơ bắp rõ. Thân tỳ hưu hiện đại tròn, mập, bụng to.
Tỷ lệ đầu và thân quyết định cảm giác: đầu to so với thân tạo vẻ dễ thương; đầu nhỏ so với thân tạo vẻ uy mãnh.
Tỷ lệ hài hoà là dấu hiệu quan trọng nhất của một tượng đẹp.
Đế
Đế có thể là phần liền khối với tượng, hoặc đế rời bằng gỗ, đá. Đế liền thường tạc thành mây, sóng, núi đá.
Đế giúp tượng vững, nâng tầm nhìn, tạo không gian cho tượng.
Tượng hiện đại thường có đế là đống tiền, thỏi vàng.
Dấu hiệu tay nghề tốt
Chi tiết sâu, sắc, có nhịp; không có vết đúc, bavia; đánh bóng đều, kể cả trong kẽ.
Tượng đẹp từ mọi góc nhìn, không chỉ mặt trước. Thần thái sống động, ánh mắt có hồn.
Tỷ lệ cân đối, đứng vững, không nghiêng lệch.
Biến thể và sáng tạo
Không có mẫu chuẩn duy nhất. Mỗi xưởng, mỗi nghệ nhân có phong cách riêng.
Biến thể có thể bỏ cánh, thêm vật kèm, thay đổi tỷ lệ, làm mềm hoặc cứng đường nét.
Đánh giá tượng nên dựa vào sự hài hoà tổng thể hơn là sự đúng mẫu.
Ngắm tượng như ngắm tranh
Đặt tượng ở nơi có ánh sáng xiên để bóng đổ làm nổi chi tiết. Xoay tượng chậm, ngắm từng góc.
Dùng kính lúp xem kỹ bờm, vảy, mắt. Bạn sẽ thấy nhiều điều không nhận ra khi nhìn lướt.
Ngắm kỹ một tượng đẹp là một trải nghiệm thẩm mỹ thú vị, độc lập với mọi niềm tin.
Đọc tượng qua ba khoảng cách
Đứng xa vài bước, hãy nhìn bố cục tổng thể: hình khối có cân đối không, tư thế có rõ ý đồ không, đường viền ngoài có mạch lạc không. Một tượng đẹp gây ấn tượng ngay từ xa bằng dáng.
Lại gần tầm tay, hãy nhìn các khối lớn: đầu, ngực, chân, đuôi có liên kết tự nhiên không, cơ bắp có hợp lý không. Đây là khoảng cách để cảm nhận sức sống của tượng.
Cầm lên hoặc ghé sát, hãy nhìn chi tiết: bờm, vảy, mắt, móng. Đây là khoảng cách đánh giá tay nghề. Tượng tốt đẹp ở cả ba khoảng cách; tượng kém thường chỉ đẹp ở một.
Khi bộ phận bị lược bớt
Trên vòng tay, mặt dây nhỏ, nhiều bộ phận bị đơn giản hoá: sừng chỉ là một gờ nhỏ, cánh biến mất, bờm thành vài vạch. Đó là yêu cầu của kích thước, không phải thiếu sót. Điều cần nhìn là thần thái tổng thể vẫn còn hay không.