Giờ theo can chi: mười hai canh giờ và ba chỗ hay vấp
Một ngày trong hệ can chi không chia thành 24 giờ mà chia thành 12 canh giờ, mỗi canh dài hai tiếng đồng hồ và mang tên một địa chi. Nghe thì đơn giản, nhưng khi phải quy đổi một giờ sinh cụ thể ra canh giờ thì có ba chỗ vấp — và cả ba đều có thể làm lệch kết quả.
Bảng mười hai canh giờ
| Canh giờ | Giờ đồng hồ | Canh giờ | Giờ đồng hồ |
|---|---|---|---|
| Tý | 23h – 1h | Ngọ | 11h – 13h |
| Sửu | 1h – 3h | Mùi | 13h – 15h |
| Dần | 3h – 5h | Thân | 15h – 17h |
| Mão | 5h – 7h | Dậu | 17h – 19h |
| Thìn | 7h – 9h | Tuất | 19h – 21h |
| Tỵ | 9h – 11h | Hợi | 21h – 23h |
Để ý giờ Ngọ ôm lấy giữa trưa (11h–13h) chứ không bắt đầu từ 12h. Cả hệ thống được đặt sao cho mặt trời lên cao nhất rơi vào giữa giờ Ngọ, chứ không phải vào đầu giờ. Mọi canh giờ khác cũng theo quy tắc đó — tên gọi ứng với điểm giữa, không phải điểm đầu.
Vấp thứ nhất: giờ Tý vắt qua nửa đêm
Mười một canh giờ nằm gọn trong một ngày. Riêng giờ Tý bị cắt làm đôi: nửa từ 23h đến 24h thuộc ngày hôm nay theo lịch, nửa từ 0h đến 1h thuộc ngày mai.
⇒ Câu hỏi nảy ra: người sinh lúc 23h30 thì tính là ngày nào?
⚠️ Đây là chỗ các trường phái không thống nhất, và tranh luận đã có từ lâu chứ không phải chuyện mới:
- Cách một: ngày can chi đổi vào lúc 23h — tức là toàn bộ giờ Tý thuộc về ngày mới. Người sinh 23h30 tính là ngày hôm sau.
- Cách hai: ngày đổi vào lúc 0h như lịch thường — nửa đầu giờ Tý vẫn thuộc ngày cũ, chỉ mang tên Tý. Người sinh 23h30 tính là ngày hôm đó.
Hai cách này cho ra hai ngày can chi khác nhau cho cùng một người, và kéo theo mọi thứ tính từ ngày đó cũng khác. Không có cách nào "chứng minh" được cách kia sai.
⇒ Việc cần làm rất đơn giản: nếu giờ sinh của bạn rơi vào khoảng 23h–0h, hãy biết rằng mình đang ở vùng có hai đáp án, và khi hỏi ai đó thì hỏi luôn họ dùng cách nào. Đừng ngạc nhiên khi hai người cho hai kết quả.
Vấp thứ hai: đồng hồ chỉ giờ múi, không chỉ giờ mặt trời
Hệ can chi vốn được dựng trên vị trí thật của mặt trời tại nơi bạn đứng. Còn đồng hồ hiện nay chỉ giờ múi — cả một dải rộng hàng trăm cây số dùng chung một giờ.
Việt Nam dùng múi giờ lấy theo kinh tuyến 105 độ Đông. Nơi nào nằm đúng trên kinh tuyến đó thì giờ đồng hồ khớp với giờ mặt trời; lệch đi một độ kinh thì chênh bốn phút.
⇒ Trên lãnh thổ Việt Nam độ lệch này nhỏ, cỡ vài phút — không đủ để đổi canh giờ, trừ khi giờ sinh rơi sát ngay ranh giới hai canh. Với người sinh ở nước ngoài, nhất là ở những nước có múi giờ trải rất rộng, con số có thể lớn hơn nhiều.
🔴 Hai trường hợp phải kiểm lại, và đây mới là phần quan trọng:
- Người lớn tuổi. Múi giờ chính thức của Việt Nam đã từng thay đổi trong lịch sử. Giờ ghi trên giấy tờ cũ là giờ theo quy ước lúc đó, không phải theo quy ước hiện nay. Với người sinh trước thời kỳ ổn định múi giờ, cần tra lại quy ước áp dụng vào đúng năm đó và đúng vùng đó.
- Người sinh ở nước có giờ mùa hè. Nhiều nước vặn đồng hồ nhanh lên một tiếng trong nửa năm. Giờ ghi trên giấy khai sinh là giờ đã vặn — và một tiếng thì đủ để đổi hẳn canh giờ.
Vấp thứ ba: bản thân con số giờ sinh có đáng tin không
Đây là vấn đề lớn hơn cả hai cái trên cộng lại, và nó không thuộc về lý thuyết mà thuộc về thực tế:
- Giờ ghi trên giấy tờ thường được làm tròn — "3 giờ sáng", "7 giờ tối". Con số tròn trịa là dấu hiệu nó được ghi theo trí nhớ chứ không theo đồng hồ.
- Người ghi và thời điểm ghi khác nhau. Có khi ghi lúc làm thủ tục, cách sự việc vài giờ hoặc vài ngày.
- Đồng hồ ai đó nhìn có thể chạy sai — chuyện rất thường ở thời chưa có điện thoại đồng bộ giờ.
⇒ Nên nếu giờ sinh nằm sát ranh giới hai canh — ví dụ 12h55 hay 15h05 — thì việc đáng làm không phải là tính cho thật chính xác, mà là hỏi lại người trong nhà xem con số đó đến từ đâu. Một câu hỏi cho mẹ hoặc bà đáng giá hơn mọi phép hiệu chỉnh.
Can của giờ đến từ đâu
Mỗi canh giờ không chỉ có địa chi mà còn có thiên can đi kèm — ví dụ "giờ Bính Tý" chứ không chỉ "giờ Tý". Và can của giờ không độc lập: nó được suy ra từ can của ngày theo một quy tắc cố định.
Hệ quả thực tế của điều này: tính sai ngày thì sai luôn can giờ. Đó là lý do vấp thứ nhất ở trên — chuyện ngày đổi lúc 23h hay 0h — không phải chuyện nhỏ như vẻ ngoài của nó. Một nửa tiếng lệch kéo theo cả ngày lẫn giờ cùng đổi.
Chu kỳ can giờ khép lại sau năm ngày: 12 canh giờ × 5 ngày = 60 tổ hợp, đúng bằng một vòng lục thập hoa giáp. Nên ngày thứ sáu có can giờ lặp lại hệt ngày thứ nhất.
Canh giờ dùng vào việc gì
- Lập lá số — giờ là một trong bốn trụ, nên sai giờ là sai một phần tư nền tảng.
- Chọn giờ cho một việc — động thổ, khai trương, đặt bàn thờ. Ở đây "giờ tốt" thường được cho theo canh giờ, tức là một cửa sổ hai tiếng chứ không phải một thời điểm.
- Đọc các tài liệu cũ — sách vở, gia phả, văn bia đều ghi thời gian bằng canh giờ.
⚠️ Điểm cuối đáng nhớ: vì mỗi canh giờ kéo dài hai tiếng, nên "giờ tốt" là một khoảng rộng. Không cần canh đồng hồ tới từng phút để làm một việc — chỉ cần rơi vào trong khoảng đó. Ai bảo bạn phải làm đúng vào một phút cụ thể thì người đó đang dùng một hệ khác, không phải hệ canh giờ này.