Tranh in, tranh vẽ tay, tranh thêu, tranh gỗ: khác nhau chỗ nào khi treo trong nhà
Đứng trước một cửa hàng tranh, bốn bức cùng cỡ cùng khung có thể chênh nhau mười lần về giá. Người bán giải thích bằng chất liệu: cái này in, cái này vẽ tay, cái này thêu, cái này gỗ. Nhưng chất liệu không chỉ quyết định giá — nó quyết định bức tranh sống được bao lâu trong nhà bạn, treo được ở đâu, tường phải chịu bao nhiêu cân, và lau chùi thế nào. Bài này nói về phần đó.
Bốn loại hay gặp trong nhà
Thị trường tranh treo tường ở Việt Nam hiện chủ yếu xoay quanh bốn nhóm: tranh in (in canvas, in kính cường lực, in trên mica hoặc giấy ảnh), tranh vẽ tay (sơn dầu, acrylic, màu nước, mực), tranh thêu (thêu tay hoặc thêu máy, đóng khung kính), và tranh khối — gỗ, đồng, kim loại, đá ghép. Mỗi nhóm có một bộ ưu nhược riêng, và không nhóm nào thắng ở mọi mặt.
Tranh in: rẻ, nhanh, nhưng khác nhau ở phần in
Tranh in là nhóm phổ biến nhất vì giá dễ chịu và đổi được thường xuyên. Chuyện đáng quan tâm nằm ở mực và bề mặt in chứ không ở hình. Mực gốc dầu hoặc mực UV bám tốt và bền màu hơn mực nước giá rẻ. Vải canvas căng trên khung gỗ cho cảm giác gần tranh vẽ; in trên kính cường lực cho màu rực và lau dễ nhưng nặng và phải treo chắc; in trên mica nhẹ nhất nhưng dễ xước và dễ cong nếu gặp nhiệt.
Điểm yếu chung của tranh in là phai màu dưới nắng. Một bức treo đối diện cửa sổ hướng tây, sau một hai mùa hè có thể nhạt đi rõ rệt, nhất là các mảng đỏ và vàng. Nếu chỗ treo có nắng chiếu trực tiếp, hỏi người bán xem tranh có phủ lớp chống tia UV không, hoặc chọn kính lọc UV khi đóng khung.
Với tranh in thì cũng nên thẳng thắn về kỳ vọng: nó là đồ trang trí thay đổi được, không phải đồ giữ lâu. Nhìn theo hướng đó thì nó lại là lựa chọn hợp lý cho nhà thuê, cho phòng trẻ con, cho những chỗ bạn muốn đổi không khí vài năm một lần.
Tranh vẽ tay: nhận biết và cách giữ
Tranh vẽ tay thật có vết cọ nổi lên khỏi mặt vải — nghiêng bức tranh dưới ánh đèn chếch sẽ thấy bóng đổ của lớp sơn. Tranh in mô phỏng vết cọ thì bề mặt phẳng hoặc có gân vải đều tăm tắp theo một kiểu lặp lại. Sờ nhẹ bằng mu bàn tay cũng cảm được khác biệt. Ngoài ra tranh vẽ tay thường có chữ ký, và mặt sau khung hay để lộ phần vải căng chưa sơn kín.
Sơn dầu cần thời gian khô thật lâu — lớp sơn dày có thể mất nhiều tháng mới khô hẳn bên trong. Tranh mới mua về không nên bọc kín bằng nylon, không nên dựng úp mặt vào tường, và không treo ngay chỗ nóng như trên đầu tủ lạnh hay cạnh bếp.
Lau tranh vẽ tay thì tuyệt đối không dùng khăn ướt hay dung dịch tẩy rửa. Một chiếc chổi lông mềm phủi bụi nhẹ theo một chiều là đủ. Tranh cũ bám bụi dày, ngả vàng thì nên đưa tới người có nghề phục chế, tự lau bằng nước xà phòng là cách nhanh nhất để làm hỏng bức tranh.
Tranh thêu: sợi, kính và bụi
Tranh thêu có một điểm mạnh hiếm: bề mặt có chiều sâu thật, sợi bắt sáng khác nhau tuỳ góc nhìn nên bức tranh thay đổi theo thời điểm trong ngày. Đổi lại, nó là loại nhạy cảm nhất với độ ẩm và bụi.
Gần như mọi tranh thêu treo trong nhà đều phải có kính. Kính giữ bụi, giữ hơi ẩm trực tiếp, giữ tay người khỏi chạm vào sợi. Nhưng kính cũng tạo ra một khoang kín — nếu đóng khung lúc nền vải còn ẩm, hoặc treo ở tường có hiện tượng thấm, thì trong khoang đó sẽ đọng hơi nước và nấm mốc mọc lên mặt sau bức thêu. Dấu hiệu sớm là những chấm li ti màu nâu xuất hiện dần trên nền vải.
Nên tránh treo tranh thêu ở tường tiếp giáp nhà tắm, tường ngoài hướng mưa tạt, và tường bếp. Nếu nhà ở miền Bắc, mùa nồm là lúc cần để ý: đóng bớt cửa vào những ngày sàn đổ mồ hôi, và nếu có máy hút ẩm thì bật ở phòng có tranh thêu và tranh giấy.
Tranh gỗ, tranh đồng và tranh khối: chuyện của bức tường
Nhóm này khác hẳn ba nhóm trên ở một điểm rất thực tế: cân nặng. Một bức tranh gỗ chạm khổ lớn hay một bức đồng có thể nặng vài chục ký. Treo lên tường thạch cao bằng đinh thường là chuyện sớm muộn cũng rơi — và nó rơi vào ban đêm, kéo theo mảng thạch cao, đôi khi trúng đồ đạc bên dưới.
Với tranh nặng, phải xác định loại tường trước khi khoan: tường gạch đặc hay bê tông thì dùng vít nở phù hợp; tường thạch cao thì phải bắt vào khung xương kim loại bên trong, hoặc dùng loại nở chuyên cho tấm mỏng và vẫn nên giới hạn khối lượng. Không chắc thì gọi thợ — khoan vào tường còn có rủi ro trúng đường điện hoặc ống nước âm.
Về bảo quản: gỗ co ngót theo độ ẩm, nên tranh gỗ ghép có thể nứt nhẹ ở mạch ghép sau vài năm, đó là chuyện bình thường của vật liệu chứ không hẳn là hàng kém. Tranh đồng thì xỉn màu dần do oxy hoá; nhiều người thích lớp patina đó, ai muốn giữ sáng thì lau bằng khăn khô và dung dịch chuyên cho đồng, không dùng giấm hay chanh vì làm ăn mòn không đều.
Độ ẩm miền Bắc, nắng miền Nam
Hai kiểu khí hậu tạo ra hai kiểu hỏng khác nhau. Miền Bắc mùa nồm, độ ẩm không khí lên rất cao trong nhiều ngày liền — kẻ thù của tranh giấy, tranh thêu, khung gỗ và bìa lót. Miền Nam ít ẩm hơn nhưng nắng gắt và kéo dài — kẻ thù của màu in và màu nước.
Cách xử lý cũng khác: nhà miền Bắc nên ưu tiên đóng khung có đệm cách mặt tường (một miếng nút chặn ở bốn góc sau khung để tạo khe thoáng), tránh treo lên tường ngoài; nhà miền Nam nên để ý hướng nắng trong ngày, dùng rèm cho cửa sổ đối diện tranh, hoặc chọn vị trí tường không ăn nắng trực tiếp.
Chọn theo chỗ treo, đừng chọn theo giá
Một cách nghĩ đơn giản mà thường ra quyết định đúng: xác định chỗ treo trước, rồi mới chọn chất liệu hợp với chỗ đó.
- Hành lang, cầu thang, phòng trẻ con — chỗ dễ va quệt, dễ đổi ý: tranh in khung nhẹ.
- Tường phòng khách có nắng chiếu: tranh in có phủ chống UV, hoặc tranh khối không sợ phai màu.
- Tường trong, không nắng, ít ẩm: đây là chỗ xứng đáng dành cho tranh vẽ tay hoặc tranh thêu.
- Tường chịu lực, đã xác định được điểm bắt chắc: mới tính tới tranh gỗ, đồng, đá khổ lớn.
- Tường sát nhà tắm, bếp, tường ngoài hướng mưa: tránh mọi thứ có giấy, vải và khung gỗ.
Vài điều nên hỏi người bán
Hỏi bốn câu này trước khi trả tiền, câu trả lời sẽ cho bạn biết khá nhiều về món hàng lẫn về người bán: bức này nặng bao nhiêu ký? Mực in loại gì, có chống tia UV không? Kính là kính thường hay kính chống loá, có lọc UV không? Khung làm bằng gỗ gì, có xử lý chống mối mọt chưa?
Người bán trả lời rõ ràng và không né tránh thường là dấu hiệu tốt. Còn nếu mọi câu đều được trả lời bằng "cái này đẹp lắm anh chị", thì món hàng có thể vẫn ổn, nhưng bạn đang mua mà không biết mình mua gì.
Tóm lại
Tranh in đổi được thường xuyên nhưng phai dưới nắng. Tranh vẽ tay bền và có giá trị riêng nhưng kén chỗ và kén cách lau. Tranh thêu đẹp theo ánh sáng nhưng sợ ẩm hơn tất cả. Tranh gỗ và tranh đồng không sợ phai màu nhưng đặt gánh nặng lên bức tường và lên người khoan.
Chọn được đúng loại cho đúng chỗ thì bức tranh sống lâu, nhìn lâu vẫn thấy dễ chịu, và bạn không phải gỡ xuống thay sau hai năm. Đó là toàn bộ mục đích của việc phân biệt chất liệu.