Từ cung đình ra phố chợ: hành trình tỳ hưu trở thành linh vật của người buôn bán
Trả lời ngắn: hành trình của tỳ hưu từ cung đình ra phố chợ có thể hình dung qua bốn động lực: quy định đẳng cấp nới lỏng cho phép dân thường dùng biểu tượng; kinh tế thương mại cần biểu tượng thịnh vượng; công nghệ sản xuất hàng loạt làm vật phẩm rẻ, phổ biến; và truyền thông đại chúng lan truyền ý nghĩa tài lộc. Kết quả là tỳ hưu trở thành linh vật quen thuộc trên quầy hàng.
Bài viết khép lại chuyên mục cung đình bằng một cái nhìn dài: làm thế nào một hình tượng gắn với chiến trận, lăng tẩm, án thư lại trở thành món vật phẩm phổ biến trong các cửa hàng hôm nay.
Điểm xuất phát: tầng lớp trên
Ở những tầng tư liệu sớm, tỳ hưu gắn với quân đội, lăng mộ, đồ trang trí của tầng lớp quyền quý. Người bình dân ít có cơ hội sở hữu tượng đá lớn hay ngọc tạc.
Biểu tượng tồn tại chủ yếu trong không gian của tầng lớp trên.
Đây là giai đoạn tỳ hưu mang ý nghĩa bảo hộ, uy quyền, cát tường rộng.
Động lực 1: nới lỏng đẳng cấp
Khi quy định đẳng cấp về trang trí nới lỏng, hoặc khi các chế độ phong kiến kết thúc, nhiều biểu tượng trở nên mở cho mọi người.
Tỳ hưu, vốn không phải biểu tượng hoàng quyền đặc quyền, càng dễ được dùng rộng rãi.
Người bình dân có thể đặt tượng linh thú trong nhà, cửa hàng mà không lo phạm quy.
Động lực 2: kinh tế thương mại
Đô thị phát triển, tầng lớp thương nhân lớn mạnh, nhu cầu biểu tượng cho buôn bán tăng.
Thần Tài, ông Địa, thiềm thừ, tỳ hưu đều được người buôn bán chọn làm biểu tượng cầu may.
Lớp nghĩa "giữ của" của tỳ hưu phù hợp hoàn hảo với tâm lý người kinh doanh: kiếm được rồi phải giữ được.
Động lực 3: sản xuất hàng loạt
Kỹ thuật đúc khuôn, gia công đá bằng máy, vật liệu nhân tạo như nhựa, thuỷ tinh, đá ép làm giá vật phẩm giảm mạnh.
Một tượng tỳ hưu từng là đồ xa xỉ trở thành món đồ ai cũng mua được.
Sản xuất hàng loạt cũng chuẩn hoá tạo hình: tỳ hưu ngậm tiền, cưỡi thỏi vàng trở thành mẫu phổ biến.
Động lực 4: truyền thông đại chúng
Sách phong thuỷ phổ thông, báo chí, truyền hình, và gần đây là mạng xã hội lan truyền mạnh ý nghĩa tài lộc của tỳ hưu.
Những câu chuyện ngắn, dễ nhớ như truyền thuyết không hậu môn được kể đi kể lại.
Video, livestream bán vật phẩm phong thuỷ tạo nên làn sóng tiêu dùng mới.
Những gì được nhấn mạnh
Trong hành trình, lớp nghĩa tài lộc được nhấn mạnh nhất vì nó trực tiếp đáp ứng nhu cầu kinh tế của số đông.
Các quy tắc sử dụng (hướng đặt, khai quang, kiêng kỵ) được hệ thống hoá, giúp tạo thêm dịch vụ đi kèm.
Tạo hình chuyển sang tròn trịa, dễ thương, kèm biểu tượng tiền bạc.
Những gì bị giản lược
Lớp nghĩa quân sự, lăng mộ, văn nhân dần bị quên trong đời sống thường ngày.
Sự phân biệt tinh tế giữa các linh thú bị thay bằng cách gọi chung.
Giá trị nghệ thuật, tay nghề đôi khi bị đặt sau "công năng" tài lộc.
Hành trình ở Việt Nam
Ở Việt Nam, tỳ hưu phổ biến mạnh trong những thập niên gần đây cùng với kinh tế thị trường, giao lưu văn hoá, và trào lưu phong thuỷ.
Tỳ hưu xuất hiện trên quầy hàng, xe ô tô, cổ tay, bên cạnh Thần Tài, ông Địa.
Chúng tôi bàn sâu hơn trong chuyên mục tỳ hưu ở Việt Nam.
Mặt tích cực
Phổ biến hoá giúp nhiều người tiếp cận một biểu tượng văn hoá, có thêm niềm vui thẩm mỹ, điểm tựa tinh thần.
Ngành chế tác tạo việc làm cho thợ đá, thợ đồng, thợ kim hoàn.
Văn hoá linh vật tiếp tục sống, không chỉ nằm trong bảo tàng.
Mặt cần cảnh giác
Thương mại hoá dễ đi kèm lời hứa phóng đại, dịch vụ tâm linh thu phí cao, hàng giả.
Người tiêu dùng có thể chi tiêu quá mức vì kỳ vọng tài lộc.
Biểu tượng văn hoá bị giản lược thành công cụ cầu xin vật chất.
Giữ lại chiều sâu
Người yêu văn hoá có thể góp phần giữ lại chiều sâu của tỳ hưu bằng cách tìm hiểu, chia sẻ các lớp nghĩa cũ.
Chọn mua tỳ hưu vì tay nghề, chất liệu, ý nghĩa văn hoá, không chỉ vì lời hứa.
Kể cho con cháu nghe hành trình của biểu tượng, không chỉ truyền thuyết tài lộc.
Tỳ hưu trong tương lai
Biểu tượng tiếp tục biến đổi: tỳ hưu phong cách hoạt hình, tỳ hưu thiết kế tối giản, tỳ hưu trong trò chơi điện tử.
Mỗi biến đổi phản ánh thị hiếu và nhu cầu mới.
Hiểu quá khứ giúp đánh giá những biến đổi ấy một cách bình tĩnh.
Lời kết
Hành trình từ cung đình ra phố chợ là hành trình của rất nhiều biểu tượng văn hoá, không riêng tỳ hưu.
Nó cho thấy văn hoá luôn vận động theo nhu cầu con người.
Tỳ hưu trên quầy hàng hôm nay là một chương mới, không phải chương cuối, của câu chuyện dài ấy.
Ba khoảnh khắc trên hành trình
Có thể hình dung hành trình của tỳ hưu qua ba khoảnh khắc. Khoảnh khắc thứ nhất: một con thú đá oai vệ đứng bên đường thần đạo, canh giữ giấc ngủ của bậc quyền quý. Không ai nghĩ tới tiền bạc khi nhìn nó.
Khoảnh khắc thứ hai: một món ngọc nhỏ nằm trên án thư của người đọc sách, được xoa đến bóng loáng qua năm tháng. Nó là bạn đồng hành của sự tĩnh tâm.
Khoảnh khắc thứ ba: một chú tỳ hưu tròn trịa ngậm đồng tiền trên quầy thu ngân, bên cạnh máy tính tiền. Người chủ quán liếc nhìn nó mỗi sáng, mong một ngày buôn may bán đắt. Ba khoảnh khắc, ba lớp nghĩa, một hình tượng.
Vai trò của người bán vật phẩm
Người bán vật phẩm là mắt xích quan trọng trên hành trình: họ chọn mẫu để bán, kể câu chuyện cho khách, đặt ra những "quy tắc" sử dụng. Những gì họ nói hôm nay sẽ trở thành "truyền thống" của ngày mai.
Vì vậy, người bán có trách nhiệm văn hoá: kể đúng, nói rõ đâu là truyền thuyết, đâu là quan niệm, không thêu dệt để bán hàng.